تلگرام به عنوان پیامرسانی آزاد، امن و محبوب شناخته میشود. پیامرسانی که سال‌هاست به عنوان جایگزین واتساپ در نظر گرفته شده و بطور گسترده بین مردم ایران پذیرفته شده. در بین اهالی نرم‌افزار آزاد هم پیامرسانی محبوب است ولی من ازش بدم میاید. در این نوشتهٔ کوتاه دلایل این اتفاق را میگویم.

By Telegram FZ LLC – Derivate from File:Telegram Logo.webp, Public Domain, Link

تمرکز

تلگرام ماهیت متمرکز دارد. یک کارساز (سرور) وجود دارد که همه‌چیز آنجا ذخیره میشود؛ پیام‌ها، حساب‌ها و …. هر کسی نمیتواند کارساز خودش را بسازد و حسابش را آنجا ذخیره کند. این تمرکز قدرت آزادی را از بین میبرد و قدرت دولت‌ها برای سانسور و محدود کردن تلگرام را بیشتر میکند. اگر تمرکز نداشته باشیم، شاید صدها نمونه برای تلگرام میداشتیم که بعید بود همهٔ آنها فیلتر شوند. عدم تمرکز، آزادی در داخل خود پیامرسان را هم تشدید میکند، اینکه صاحب پیامرسان دیگر نمیتواند حساب شما را ببندد چون همهٔ نمونه‌ها در دسترس یک نفر نیست.

انحصار در سمت کارساز

تلگرام با اینکه در سمت کارخواه (کلاینت) آزاد است، ولی در سمت کارساز انحصاری است و کسی نمیداند آنجا در کارساز چه اتفاقاتی دارند میافتند. البته آزادی در سمت کارساز به نظرم زیاد چیز مهمی نیست چون اگر هم کد شفاف باشد باز تضمینی نیست که در کارساز دقیقا همین کد اجرا شود، مگر اینکه عدم تمرکز داشته باشیم.

ساخت حساب جدید

تلگرام در سمت کارخواه آزاد است ولی نه مطلق! برای اینکه بتوانید حساب جدیدی در تلگرام باز کنید باید از نگارشی که بخش غیرآزاد دارد استفاده کنید، مثلا تلگرام را از فروشگاه پلی دریافت کنید؛ چون نگارش آزاد قابلیت ارسال پیامک ندارد و فقط از خود تلگرام کد ورود را میفرستد!

رمزگذاری سراسری

وقتی رمزگذاری سراسری در پیامرسانی وجود نداشته باشد، صاحب کارساز همهٔ پیام‌ها را بصورت Plain Text میتواند ببیند. به راحتی. من نمیدانم چرا تلگرام ادعای امنیت و حریم خصوصی میکند ولی رمزگذاری سراسری ندارد! در تلگرام هر پیامی که در بخش خصوصی یا در گروهی میفرستید برای پاول دوروف – و در نتیجه هر کسی که پاول دوروف بخواهد – قابل خواندن است. البته پیام‌های داخل Secret Chatها رمزگذاری سراسری میشوند ولی تلگرام آنقدر روی این نوع گپ‌ها محدودیت گذاشته که مردم گپ‌هایشان را بصورت عادی و نه Secret انجام دهند؛ مثلا در این نوع گپ‌ها حتی بازخوردها (Reactions) هم فعال نیستند! یا اگر خواستید گپی از این نوع شروع کنید باید مدتی منتظر بمانید تا طرف مقابل برخط شود!

By Veratte - Own work, CC BY-SA 4.0, Link

پیچیدگی!

این مورد شاید آنقدر مهم نباشد ولی به نظرم تلگرام خیلی بزرگ و پیچیده است! خیلی گزینه دارد! من خودم که محیط‌های ساده را ترجیح میدهم. مثلا تنظیمات فایرفاکس نسبت به کروم و اج خیلی ساده است و من موقع دیدن تنظیمات کروم و اج گیج میشوم! یا محیط میزکار گنوم را استفاده میکنم چون واقعا ساده است.

راه حل؟

ماتریکس 🙂

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.

اکثر شرکت‌های خدمات دیجیتال و رایانه‌ای، برنامه‌هایشان را بصورت انحصاری و نه آزاد منتشر میکنند؛ شرکت‌هایی مثل دیجیکالا، اسنپ و تپسی، دیوار و شیپور و …. وقتی میگوییم «اینها باید نرم‌افزارهایشان را آزاد منتشر کنند» میگویند «پس از کجا پول در بیاورند؟». در این نوشته قصد دارم بررسی کنم که آیا واقعا پول در آوردن این شرکت‌ها وابسته به مخفی کردن کد برنامه‌های آنهاست یا نه. برخی نرم‌افزارها هستند که اصل درآمدزایی وابسته به خود آن نرم‌افزارهاست. مثلا ویندوز یا مجموعهٔ اداری مایکروسافت (Microsoft Office). در این نوع نرم‌افزارها خدمات به آن صورت مطرح نیست و درآمد شرکت از فروش خود نرم‌افزار است؛ یا فروش دائمی یا فروش اشتراک. ولی بسیاری از نرم‌افزارها خودشان اصل نیستند و تنها بستری برای ارائهٔ خدمات هستند و درآمد از آن خدمات کسب میشود نه خود نرم‌افزار. این روش درآمدزایی در این دوران که ارتباطات سریع هستند بسیار شایع شده‌اند؛ مخصوصا در ایران. برویم یک به یک نرم‌افزارهای مشهور در ایران را بررسی کنیم:

اسنپ و تپسی

اسنپ و تپسی خدمات حمل و نقل را از طریق برنامه‌هایشان ارائه میدهند. کاربر از طریق برنامه‌ای که نصب کرده درخواست خدمات میکند و شرکت به کاربر خدمات ارائه میکند. آیا واقعا درآمد اسنپ و تپسی وابسته به مخفی بودن کد این برنامه‌هاست؟

خیر! برنامه‌هایی که اسنپ و تپسی ساخته‌اند محصولاتی منحصر به فرد نیستند که کسی غیر از آنها قادر به ساخت آن نباشد. اصل قدرت این دو شرکت، به ناوگانی است که دارند؛ یا به قیمت کمی که خدماتشان دارند. من نوعی حتی اگر برنامهٔ اسنپ را از آن خود کنم هم کاری نمیتوانم از پیش ببرم چون آن ناوگان را ندارم. یعنی اگر این دو شرکت برنامه‌هایشان را در این لحظه آزاد کنند ضرری نمیکنند و چه بسا سود هم بکنند، چون مردم هم برای توسعهٔ برنامه‌هایشان به کمکشان میایند.

بلد و نشان

بلد و نشان دو برنامه هستند که خدماتی خارج از نرم‌افزار ندارند. یعنی کاربر به خاطر خود این نرم‌افزارها آنها را نصب میکند نه مثل اسنپ که کاربر برای اینکه بتواند درخواست خدمات کند برنامه را نصب میکند. پس اگر آزاد کردن برنامه را از بین رفتن سود شرکت از آن برنامه در نظر بگیریم برای این دو شرکت منطقی است که برنامه‌شان را آزاد نکنند.

دیجیکالا

دیجیکالا از قدیمی‌های صحنهٔ تجارت الکترونیکی در ایران است. در این مدت طولانی که دیجیکالا وجود داشته، فروشندگان بسیاری را جذب کرده و الآن از شیر مرغ تا جان آدمیزاد را داراست. الآن دیگر دیجیکالا حول نرم‌افزار دیجیکالا نمیچرخد؛ بلکه این تعداد فروشندگان، حجم محصولات، خدمات پس از فروش، سرعت ارسال بسته و … هستند که باعث قدرت این شرکت میشوند. دیجیکالا هم اگر نرم‌افزارش را آزاد کند چیزی از دست نمیدهد.

بازار و مایکت

این دو نرم‌افزار، فروشگاه‌های نرم‌افزار برای اندروید هستند. کاربری که از این دو برنامه استفاده میکند دلیلش کیفیت این نرم‌افزارها نیست، بلکه گستردگی نرم‌افزارها و اینترنت نیم‌بهای آنهاست. در یک کلمه، خدمات است نه نرم‌افزار. پس بازار و مایکت هم ….

دیوار و شیپور

کسی نمیگوید بروم بجای نرم‌افزار X دیوار را نصب کنم چون باکیفیت‌تر است! دیوار و تا حدودی شیپور سال‌های زیادی است که در زمینهٔ آگهی‌های برخط کار میکنند. این دو شرکت آنقدر شناخته‌شده‌اند که اگر کسی چیزی بخواهد بفروشد نرم‌افزار «ممد» یا «اصغر» را نصب نمیکند و اینها را نصب میکند. چرا؟ چون کسی هم که میخواهد چیزی بخرد اینها را نصب میکند! اهرم قدرت دیوار و شیپور نرم‌افزار آنها نیست که نتوانند آزادش کنند؛ بلکه به حجم آگهی‌ها و کاربرانی است که دارند.

ایتا، بله، سروش و … (!)

انتخاب پیامرسان، دست کاربر نیست؛ دست جامعه‌ست. کاربر از پیامرسان برای ارتباط برقرار کردن با دیگران استفاده میکند، به همین دلیل مجبور است از پیامرسانی استفاده کند که دیگران استفاده میکنند. اگر همه از ایتا استفاده کنند من هم مجبورم برای ارتباط‌گیری با آنها ایتا نصب کنم؛ چه ایتا آزاد باشد چه انحصاری. تلگرام آزاد است، آیا این باعث شده کاربر تلگرام کمتر شود؟ در نتیجه ایتا، بله، سروش و … هم میتوانند آزاد شوند.

شفاداک و بقیهٔ نرم‌افزارهای وقت‌گیری از پزشک

این برنامه‌ها که برای وقت گرفتن از مطب و بیمارستان طراحی شده‌اند، محور قدرتشان ارتباطات و قراردادهایی است که با پزشکان یا بیمارستان‌ها برقرار کرده‌اند. من برای اینکه از مطب فلان پزشک وقت بگیرم نمیروم ببینم کدام نرم‌افزار وقت گرفتن باکیفیت‌تر است، بلکه میروم ببینم کدام نرم‌افزار آن پزشک را در فهرستش دارد! این نوع نرم‌افزارها هم ….

فیلیمو و نماوا همچنین طاقچه، فیدیبو و …

این نرم‌افزارها هم ارزش و قدرتشان به نرم‌افزارشان نیست. کاربر میخواهد سریال X را ببیند، میرود ببینید کدام سکو آن را داراست و اشتراک آن را میخرد. یا مقایسه میکند این کتابی که هم طاقچه داردش هم فیدیبو، کدام ارزان‌تر میدهد که از او بخرد. کاربر نمیبیند که فلان نرم‌افزار رایاکتاب خوشگل‌تر است پس از او کتاب را بخرم یا پخش‌کنندهٔ فلان VOD دکمه‌های خوش‌رنگ‌تری دارد پس اشتراک آن را بخرم. برای این موارد هم نرم‌افزار میتواند آزاد باشد.

اما برای اینگونه خدمت‌ها یک نکته وجود دارد؛ DRM. محدودیتی که برای استفادهٔ آزاد از محتوا گذاشته‌اند تا مثلا از دزدی جلوگیری کنند. فارغ از اینکه DRM چیست و چرا بد است، اگر این شرکت‌ها بخواهند همچنان DRM داشته باشند نمیتوانند نرم‌افزارشان را آزاد منتشر کنند چون DRMـشان بی‌اثر میشود.

پس چرا این نرم‌افزارها را آزاد نمیکنند؟

با اوصافی که خدممتان عرض کردم، منطقی این است که این نرم‌افزارها آزاد باشند. دلایل مختلفی میتواند وجود داشته باشد که این اتفاق رقم نمیخورد، مثلا اینکه ذهن صاحبان این شرکت‌ها بسته باشد، یا اگر نخواهیم خوشبین باشیم، این نرم‌افزارها آن پشت‌ها کارهایی میکنند که کاربر نباید از آن کارها خبر داشته باشد.

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.

از زمان شروع جنگ (اگر این متن را بعدها میخوانید منظورم جنگ اواخر بهار ۱۴۰۴ بین ایران و اسرائیل است)، موضوع «وطن» خیلی داغ شده. خیلی وقت بود دربارهٔ وطن میخواستم بنویسم ولی همت نمیکردم؛ الآن که هم این موضوع داغ شده هم اینترنت قطع است (🙂) گفتم بالاخره این را بنویسم.

مرز

در بحبوحهٔ جنگ، دیدم کسی نوشته بود «هم‌وطنانت را میکشند» و انتظار داشت مخاطبش واکنشی شدید به این قضیه داشته باشد. یک سوال دارم، برای منی که در ارومیه زندگی میکنم، چرا باید کشته شدن مردم شیراز مهم‌تر و ناراحت‌کننده‌تر از کشته شدن مردم اربیل (دقت کنید، اردبیل نه) باشد؟ چرا کشته شدن مردم بوشهر باید مرا بیشتر غمگین کند تا مردم کابل؟ آیا دلیل این انتظار، که برای من مردم شیراز و بوشهر مهمتر از اربیل و کابل باشند، جز این است که بین من و کابل، من و اربیل، خطی «فرضی» به نام مرز کشیده شده؟

این خط را چه کسی کشیده؟ معلوم است، قدرت حکومت‌ها! قدرت حکومت‌ها تعیین میکنند مردم فلان شهر «هم‌وطن» من باشند یا «بیگانه». اگر «جمهوری اسلامی ایران» به عراق حمله کند و اربیل را تصرف کند، مردم اربیل میشوند هم‌وطن من!

وطن

«مردم ایران از گذشته …»؛ «ایرانی‌ها هزاران سال است که …»؛ کدام ایران؟ در این فرسته‌ای که در ماستودون منتشر کردم سوالی مطرح کردم؛ نظرات زیرش را هم بخوانید. اصلا کشور یعنی چه؟ آیا کشور چیزی جز زور حکومت‌هاست؟ آیا مردم باکو ۲۰۰ سال پیش ایرانی بودند ولی الآن ایرانی نیستند چون زیر نظر حکومت جمهوری اسلامی ایران زندگی نمیکنند؟ پس چون آنها زیر سلطهٔ ج.ا.ا (جمهوری اسلامی ایران) نیستند، آنها را باید بیگانه بدانم؟

مردم هند سال‌ها زیر سلطهٔ غزنویان بودند. یعنی مردم نیشابور و بمبئی زیر نظر یک حکومت زندگی میکردند. «هم‌وطن» بودند. حاکم هم که اصلا «ترک» بود! نه فارس بود نه هندی! سیستانی‌ها و هندی‌ها هم‌وطن بودند چون یک حکومت وجود داشت که زورش به هر دو میرسید. در آن زمان یزدی‌ها هندی بودند یا کشمیری‌ها ایرانی؟

ایران

در همان فرسته به نام «ایران» اشاره شد. نواحی مختلف منطقه‌ای که الآن «جمهوری اسلامی ایران» نامیده میشود در طول تاریخ دست حکومت‌های مختلفی بوده که «برخی» از آنها خود را ایران مینامیدند و برخی خیر! مثلا شیراز زمانی دست هخامنشی‌هایی بود که کشورشان را ایران می‌نامیدند و زمانی در دست غزنوی‌ها که مناطق تحت کنترلشان را ایران نمی‌خواندند. الآن هم در مجامع رسمی اسم کشوری که درش زندگی میکنیم ایران نیست، جمهوری اسلامی ایران است.

نام‌هایی واقعی

البته در این بین بعضی مناطق نام‌هایی تاریخی دارند که ربطی به حکومت‌ها نداشته. آذربایجان از گذشته آذربایجان بوده، خراسان نیز همینطور و …؛ به همین خاطر است که الآن هم که اسم کشوری که درش زندگی میکنیم جمهوری اسلامی «ایران» است، دو استان در ناحیهٔ آذربایجان با نام آذربایجان داریم. و همینطور خراسان.

جنگ و اشغال

فرض کنیم بین ج.ا.ا و جمهوری ترکیه جنگ اتفاق بیافتد سر تصاحب آذربایجان غربی. حس به اصطلاح وطن‌دوستی به من میگوید که باید طرف ج.ا.ا را بگیرم و نگذارم «بیگانه» (جمهوری ترکیه) «کشور»ـم را اشغال کند. ولی آیا اگر جمهوری ترکیه کنترل آذربایجان غربی را به دست بگیرد، خاک آذربایجان غربی از بین میرود؟ نه! فقط از کنترل حکومتی (ج.ا.ا) به کنترل حکومت دیگری (جمهوری ترکیه) میرود. پس ایستادن جلوی جمهوری ترکیه، حفاظت از خاک نیست، حفاظت از حکومت ج.ا.ا است در مقابل حکومت جمهوری ترکیه.

قومیت و نژاد

ممکن است مردم یک نژاد/قوم در مقابل اشغال سرزمینشان توسط نژاد/قومی دیگر مقاومت کنند. این باز هم مربوط به حکومت است. آنها دوست دارند کسی که بر آنها حکم میراند از نژاد/قوم خودشان باشد نه دیگری. البته این موضوع دربارهٔ دین هم صادق است.

مشاهیر

گفته میشود فلان دانشمند و بهمان شاعر از مشاهیر ایران بودند. باز هم سوال اینجاست که «کدام ایران؟». مولوی متولد بلخ بود و در مقدونیه زندگی کرد و در همانجا هم فوت کرد. الآن نه مقدونیه جزو ج.ا ایران است و نه بلخ. خوارزمی و بوعلی هم در شهرهایی که اکنون جزو شهرهای منطقهٔ موسوم به ایران باشند به دنیا نیامده‌اند. این تنها در صورتی درست است که بگوییم آنها تحت سلطهٔ حکومتی به دنیا آمدند که پایتختش شهری بود که الآن در ج.ا.ا کنونی قرار دارد. آن هم شاید برای همهٔ آنها درست نباشد.

تجزیه

«آذربایجان، افغانستان، بحرین و … جزو ایران بودند که از آن جدا شدند.»

این هم جمله‌ای است که زیاد میشنویم. منطقهٔ موسوم به ایران و منطقهٔ موسوم به آذربایجان اکنون دو کشور مستقل هستند که در گذشته تحت سلطهٔ یک حکومت بودند. چرا بگوییم آن جزو این بود و جدا شد، چرا برعکس نه؟ اصلا چرا نگوییم دو کشور از هم جدا شدند؟ این مطلب باز مربوط به همان فرسته‌ای است که بالاتر بهش اشاره کردم.

باز هم بحث برمیگردد به حکومت‌ها. مثل مورد قبل، مشاهیر، شاید بتوان به پایتخت حکومت اشاره کرد؛ مثلا بگوییم زمانیکه ج.ا.ا و جمهوری آذربایجان کنونی یک کشور محسوب میشدند، پایتخت آن حکومت شهری بود که اکنون در ج.ا.ا قرار دارد نه جمهوری آذربایجان، پس جمهوری آذربایجان جدا شده است.

حکومت

در نهایت دیدگاه من این است که مفاهیمی مثل وطن یا کشور وجود ندارند و آنچه واقعی است، حکومت‌ها هستند. قدرت حکومت‌ها تعیین میکنند که من با چه کسی هم‌وطن باشم با چه کسی بیگانه. قدرت حکومت‌ها تعیین میکنند کجا «خاک من» باشد. قدرت حکومت‌ها تعیین میکنند که …. اصلا به همین خاطر الآن اسم کشوری که درش زندگی میکنیم، جمهوری اسلامی ایران است! هم‌نام حکومت.

یاد کشتی تسئوس افتادم؛ نامربوط نیست.

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.

شش هفت ماهی است که با یکی دو نفر از دوستان کارسازی (سروری) گرفته‌ایم و روی آن انواع شیوه‌نامه‌های (پروتکل‌های) وی‌پی‌ان را راه‌اندازی کرده‌ایم. من روی آن پل تور راه‌اندازی کرده و از آن استفاده میکنم. از مدت‌ها پیش دوست داشتم نکست‌کلود شخصی داشته باشم و در ذهنم هم بود که روی همین کارساز این کار را بکنم ولی از آنجاییکه کارساز ضعیف بود فکر نمیکردم تحمل چیزی بیشتر از VPN را داشته باشد.

چند روز پیش گفتم بگذار امتحان کنم شاید شد! جستجو کردم که نصب نکست‌کلود روی کارساز شخصی چطوری است. دیدم حوصله ندارم اینکار را بکنم. ولش کردم. یکی دو روز که گذشت گفتم نه باید امتحانش کنم. از آموزش‌های فارسی داخل وب استفاده کردم و با snap (سیستم‌عامل کارساز اوبونتو است) روی کارساز نصبش کردم. با اینکه از اسنپ بدم میاید ولی با آن نصب کردم چون آموزش اینطوری گفت و حوصلهٔ سر و کله زدن نداشتم گفتم بگذار هر طور که آموزش میگوید پیش بروم.

نصب شد! الآن برای استفاده ازش نیاز به دامنه داشتم. یکی از دوستان هم‌کارسازی (!) دامنه‌ای داشت که فیلتر بود. علی الحساب آن را وصل کردیم به کارساز و واردش شدم و تنظیمات مورد نیاز را انجام دادم. ولی از آنجاییکه دامنه فیلتر بود نمیتوانستم استفادهٔ روزمره از نکست‌کلود بکنم.

خواستم دامنه بخرم. دیدم همهٔ دامنه‌ها بجز ir خیلی گران هستند. در خرید دامنهٔ ir هم شک داشتم چون داخلی است و گفتم شاید بفهمند روی آی‌پی‌ای که به دامنه وصل است VPN داریم و خود آی‌پی را فیلتر کنند! گشتم و گشتم تا بالاخره با تخفیف خیلی خوبی دامنهٔ sbs خریدم. با قیمت کمتر از ۱۰۰ هزار تومان. اگر چند سال بعد این نوشته را میخوانید برای اینکه قیمت دستتان باشد بگویم که دامنهٔ ir الآن قیمتی بین ۲۵ تا ۷۰ هزار تومان دارد :)

دامنه خریدم و علی الحساب با کلودفلر به آی‌پی کارساز متصلش کردم. سپس از طریق خود نکست‌کلود SSL آن را درست کردم و پوففف! همه چیز درست شد.

اپ‌های مورد نیاز را روی کارساز نصب کرده بودم. الآن که دامنه هم مشکلش رفع شد شروع کردم روی لپتاپ و گوشی کارهای لازم را انجام دادن. در لپتاپ که کار خاصی لازم نبود انجام دهم. فقط به بخش حساب‌های برخط گنوم رفتم و وارد نکست‌کلود شدم. در گوشی هم برنامه‌های مختلف از جمله برنامهٔ رسمی نکست‌کلود، اخبار نکست‌کلود، یادداشت‌ها و … را نصب کردم و تقویم و مخاطبین را هم به نکست‌کلود متصل کردم.

الآن که دارم این‌ها را مینویسم دیگر همه‌چیز رو به راه است. الآن فقط ترسم از حفظ حریم خصوصی است از این لحاظ که دامنه را با کلودفلر به آی‌پی متصل کرده‌ام. این مشکل را هم حل کنم دیگر همه چیز رو به راه است. (البته فکر کنم!)

ویرایش ۱ – ۲۹ فروردین ۱۴۰۴: خب انگار حریم خصوصی مشکلی از این لحاظ ندارد :)

اپ‌هایی که روی کارساز نصب کردم

اگر با نکست‌کلود آشنایی داشته باشید میدانید که برای استفاده از قابلیت‌های مختلفش باید اپ‌هایی روی کارساز نصب کنید که قابلیت‌های مورد نظر را فعال کنند. در این بخش میخواهم اپ‌هایی که روی نکست‌کلودم نصب کرده‌ام را معرفی کنم.

از آنجاییکه کارساز قدرت و حافظهٔ زیادی ندارد و از طرفی من نیازم محدود است اپ‌های زیادی نصب نکرده‌ام. در ضمن نمیخواهم همهٔ اپ‌ها را فهرست کنم، فقط آنهاییکه به نظرم مهم‌ترند.

جی‌پادر سینک: این افزونه برای همگام‌سازی پادپخش‌هایتان بین دستگاه‌های مختلفتان کاربرد دارد. اگر در دستگاه‌های مختلفی پادکست گوش میدهید به دردتان میخورد.

اخبار: من عادت دارم با خوراک RSS اخبار بخوانم. برای اینکه میخواهم اخباری که مثلا در گوشی میخوانم دیگر بصورت تکراری در لپتاپ نمایش داده نشوند از این اپ استفاده میکنم. اخباری که میخوانم با کارساز همگام میشوند و اینکه من فلان خبر را خوانده‌ام یا نه بین همهٔ دستگاه‌هایم همرسانی میشود.

یادداشت‌ها: اینکه یادداشت‌هایی که در گوشی مینویسم در لپتاپ هم در دسترسم باشند جذاب است. برای همین این اپ را هم نصب کردم و برنامهٔ یادداشت گوشی و لپتاپ را به نکست‌کلود وصل کردم تا یادداشت‌هایم همگام شوند.

وظایف: برنامه‌های ToDo را که دیده‌اید. این اپ برای این است که کارهایی که در این برنامه‌ها اضافه میکنیم با بقیهٔ دستگاه‌هایمان همگام شوند. فعلا ازش استفاده نمیکنم ولی هنوز حذفش نکرده‌ام.

مخاطبین: از مهمترین چیزها برای من در استفاده از نکست‌کلود همگام‌سازی مخاطبینم است. این اپ کارش همین است.

تقویم: اینکه وقتی اتفاقی را در تقویم گوشی ثبت میکنم در لپتاپ هم نمایش داده شود و برعکس باعث شد که تقویم گوشی و لپتاپ را به نکست‌کلود وصل کنم. کار این اپ همگام‌سازی این موارد است.

برنامه‌هایی که روی اندروید نصب کرده‌ام

بالاخره برای استفاده از خدمات نکست‌کلود باید روی گوشی هم برنامه‌هایی نصب میکردم. فهرست آنها را برایتان مینویسم.

DAVx5: مهمترین برنامه برای استفاده از نکست‌کلود روی اندروید است به نظرم. ۳ قابلیت مهم دارد: همگام‌سازی مخاطبین، همگام‌سازی تقویم و همگام‌سازی حافظه.

نکست‌کلود: برنامهٔ رسمی و اصلی نکست‌کلود دو کاربرد اساسی دارد: دسترسی به فضای ابری نکست‌کلود و ورود به حساب نکست‌کلود توسط بقیهٔ برنامه‌ها.

اخبار: با اینکه برنامه‌های خبرخوان دیگری هم هستند که قابلیت اتصال به نکست‌کلود را داشته باشند ولی طبق تجربه خبرخوان خود نکست‌کلود را انتخاب کردم.

Quillpad: به عنوان برنامهٔ یادداشتی که قابلیت اتصال به نکست‌کلود را دارد این را نصب کردم. با تجربه‌ای که از برنامهٔ رسمی یادداشت‌های نکست‌کلود داشتم این را انتخاب کردم.

برنامه‌هایی که در لپتاپ نصب کرده‌ام

از آنجاییکه گنوم خودش قابلیت همگام‌سازی با نکست‌کلود دارد کار خیلی آسانتر میشود؛ خودش مخاطبین، تقویم و حافظه را همگام‌سازی میکند. تنها برنامه‌ای که برای استفاده از نکست‌کلود روی لپتاپ نصب کردم Iota است؛ به عنوان برنامهٔ یادداشت‌ها که از همگام‌سازی نکست‌کلود پشتیبانی میکند.

ان شاء الله که این نوشته به دردتان خورده باشد. اگر راه‌هایی برای بهتر شدن تجربهٔ استفاده از نکست‌کلود میدانید خوشحال میشوم با من همرسانی کنید.

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.

از سال پیش شروع کردم به نوشتن اینکه در هر سال چه کتاب‌هایی خوانده‌ام و توضیح اجتمالی آن کتاب‌ها. الآن نوبت دومین سال، سال ۱۴۰۳ است.

۱- لو۳۰یا

کتاب «لو۳۰یا» یا «لوثیا» جلد دوم از مجموعهٔ «میرانا»ست که پارسال دربارهٔ آن صحبت کردم. این کتاب از نظر جذابیت به اندازهٔ جلد اول مجموعه، ۷ جن، نبود؛ ولی ارزش خواندن دارد. یک نکته‌ای که دربارهٔ این کتاب خیلی مهم است پیچیدگی این کتاب است. طوری داستان دنبال میشود که خیلی جاها ممکن است گنگ بشوید و جزئیات را متوجه نشوید. برای حل این مشکل اولا سعی کنید فاصلهٔ زیادی بین اتمام ۷ جن و شروع لوثیا ندهید، چون بالاخره لو۳۰یا ادامهٔ ۷ جن است؛ دوما در موقع خواندن، هر جا حس کردید موضوع مهم است، یک جا یادداشت کنید که مثلا فلان اتفاق در بهمان صفحه افتاد تا در موقع لزوم برگردید و آن صفحه(ها) را مرور کنید. در کل بعد از خواندن این کتاب، حسم نسبت به مجموعهٔ میرانا این است که حتما میخواهم تا آخرین جلد آن را بخوانم. در ضمن، من ۷ جنِ انتشارات کتابستان خواندم و لو۳۰یای انتشارات میرانا را. از نظر کیفیت ویراستاری، قلم (فونت)، صفحه‌آرایی و جنس کاغذ مشابه هستند ولی در مورد جنس جلد و قطع متفاوتند و انتشارات کتابستان را پیشنهاد میکنم.

۲- صخور

گفتم که میخواهم کل ۷ جلد را بخوانم. صخور جلد سوم است. نسبتا بهتر از لو۳۰یا بود. اینبار دیگر فاصلهٔ زیادی ندادم و برخلاف دفعهٔ قبل که بین ۷ ج ن و لو۳۰یا تقریبا یک سال فاصله دادم، بین لو۳۰یا و صخور فقط دو سه ماه فاصله افتاد.

داستان صخور عجیب غیرقابل پیشبینی بود. اگر به پیچیدگی مقایسه کنیم، شاید داستان لو۳۰یا پیچیده‌تر بود ولی صخور شگفتانه‌های کمی در طول داستان برای من نداشت. فقط آخرش هم نفهمیدم صخور چه بود! در ضمن یک نکتهٔ به نظرم منفی صخور شدت عاشقانه بودنش بود. ۷ ج ن هم رگه‌های عاشقانه داشت و مقدار آن قدری بود که خواندن کتاب را لذتبخش میکرد؛ ولی صخور بیش از حد جو عاشقانه داشت و بهتر بود شدتش کمتر میبود.

۳- آدم باش عاشق!

نمیدانم بگویم سبک «آدم باش عاشق» چیست. داستان یا کتاب علمی و جدی که نیست ولی شعر هم نیست. کتابیست که دویست و اندی متن چند خطی درباره عشق است. متن‌هایی که شاید به زور به نیم صفحه برسند. کتاب مال انتشارات سروش است.

دو پیشنهاد برای لذت بردن حداکثری از «آدم باش عاشق» دارم: اولا سعی نکنید کتاب را یکی دو روزه تمام کنید؛ دوما سعی کنید در دل کتاب را نخوانید. در ضمن قیمت کتاب به طرز عجیبی کم است!

۴- هبذول

جلد چهارم «۷ ج ن» است. حجم خیلی زیادی حداقل نسبت به هم‌خانواده‌اش داشت. امید کوره‌چی واقعا شاهکار نوشته. داستان را طوری در جلدهای مختلف بسط داده که مغز آدم سوت میکشد. مواردی عجیب از داستان‌های جلدهای قبلی در این قسمت فاش شدند.

در هبذول موضوعاتی دربارهٔ کا۳۰یا، جلد بعدی، مطرح شدند که خواندن آن را ضروری میسازد :)

۵- بالاجا قارا بالیق

همانطور که اینجا گفته‌ام، خواندن متن ترکی حتی برای ما ترک‌ها هم، البته ترک‌های ایران، ساده نیست. برای همین گفتم کتابی ترکی بخوانم تا ترکی‌خوانی‌ام را تقویت کنم. کتاب «بالاجا قارا بالیق» (ماهی سیاه کوچولو) را در خانه داشتیم. کتاب بچگانه‌ست ولی خب :)

احتمالا اسم نگارش فارسی این کتاب را شنیده باشید، این کتاب نوشتهٔ صمد بهرنگی است و ترجمهٔ آن به ترکی توسط اسد بهرنگی انجام شده است.

۶- مغالطات

فکر کنم تعریف این کتاب را از استاد ابراهیمی شنیده‌ام. کتاب نوشتهٔ علی‌اصغر خندان است و فکر کنم در زمینهٔ مغالطات کتاب مشهوری باشد. کتاب «مغالطات» چند فصل دارد که در هر کدام به نوع خاصی از مغالطات پرداخته. در هر مغالطه توضیحاتی ساده و قابل فهم داده که حتی امثال من که رشتهٔ تحصیلی‌مان علوم انسانی نبوده مفهوم است. همچنین لابلای توضیحات مثال‌های متعدد و اکثرا خوبی دربارهٔ مغالطهٔ مورد بحث دارد. در پایان هر فصل هم چند ده مغالطه قرار دارد که به عنوان تمرین باید نوع مغالطهٔ هر کدام را مشخص کنید؛ پاسخ‌ها هم در پایان کتابند.

در کل این کتاب برای آشنایی و شاید بیشتر از آشنایی با مغالطات خوب است. در مقدمهٔ کتاب هدف از نوشتن این کتاب آموزش کاربردی مغالطات است. یعنی اینطور نه که صرفا بدانیم فلان مغالطه چیست، بلکه بتوانیم در بین اطلاعاتی که دریافت میکنیم این مغالطات را کشف کنیم. شاید بتوانم بگویم که به این هدفش نزدیک شده.

۷- نظام حقوق زن در اسلام

از جمله کتاب‌های شهید مطهری‌ست که دوست داشتم بخوانم. گفتم تا زمانیکه کا۳۰یا را گیر میاورم این را بخوانم. در دههٔ ۵۰ بحثی دربارهٔ اینکه آیا قوانین مدنی در زمینهٔ خانوادگی خوب هستند یا نه باز شد. شهید مطهری در مجموعهٔ مقالاتی پاسخ ایراداتی که به قوانین کشور در زمینهٔ خانواده وارد شده بودند را داد. مجموعهٔ این مقالات کتاب تقریبا ۳۵۰ صفحه‌ای حاضر شد.

این کتاب بصورت تقریبا مفصل موارد مشهور دربارهٔ حقوق زن در اسلام را مورد بررسی قرار میدهد؛ مثل متعه، حق طلاق، مهر و نفقه، چندهمسری و …. شهید مطهری در اکثر موارد در توجیه قوانین مدنی ایران که البته طبق قوانین خانوادگی اسلام هم بودند موفق بوده. حس من این است که در بعضی موارد نتوانسته از قوانین مربوط به زن و خانوادهٔ اسلام دفاع خوبی بکند.

شهید مطهری در این کتاب نقل قول‌های جالبی از شخصیت‌های مختلفی از جمله فیلسوفان، روانشناسان و زیست‌شناسان میکند که محتواهای جالبی دربارهٔ مسائل تاریخی خانوادگی، مسائل روانی، مسائل جنسی و … به انسان منتقل میکنند.

در کل این کتاب را توصیه میکنم. دید خوبی دربارهٔ حقوق زن در اسلام و شبهات پیرامون ضدیت اسلام با زن به شما میدهد.

۸- کا۳۰یا

نوبت رسید به جلد پنجم. اسم کاثیا در هبذول هم بود ولی یکی از شخصیت‌های اصلی «این» جلد کاثیا بود. نمیدانم مشکل چیست که خواندن این مجموعه زیاد طول میکشد. حدود ۴۰۰ صفحه بود این کتاب ولی خواندنش شاید به اندازهٔ یک کتاب ۶۰۰ صفحه‌ای ازم زمان گرفت.

نکتهٔ جالب این کتاب نسبت به جلدهای قبلی پی‌نوشت نداشت و کلا کمتر از ۳۰ پی‌نوشت داشت و بیشتر تمرکزش روی داستان بود. و یک مورد دیگر هم تعداد فصل‌های کتاب بود. ۷ ج ن نزدیک ۱۰ فصل بود و این باعث میشد که سرعت خواندن بالاتر رود؛ زیرا شما هر بار میبینی داری به انتهای فصل میرسی و در نتیجه خواندن را ادامه میدهی که فصل را به پایان برسانی. ولی این کتاب با حجم کمی کمتر از ۴۰۰ صفحه (بدون پی‌نوشت‌ها)، کلا ۳ فصل داشت.

۹- دموکراسی در محیط کار

داشتم برای گرفتن کتاب(های) دیگری به کتابخانهٔ مرکزی میرفتم. در اتوبوس (یا BRT، یادم نیست) داشتم پادکست دموکراسی در کار را گوش میدادم. در قسمتی که گوش میدادم این کتاب معرفی شد. وقتی به کتابخانهٔ مرکزی رسیدم دنبال این کتاب گشتم و دیدم که موجود است. پس کتاب را گرفتم و خواندم.

موضوع کتاب دربارهٔ ساختار داخلی جدیدی برای بنگاه‌های اقتصادی‌ست؛ ساختاری که در آن قدرت دست عده‌ای سرمایه‌دار نباشد و زحمات کارگران به خود کارگرها برسد نه آن یک عده پولدار. ایدهٔ جالبی است.

در دویست صفحهٔ کتاب (البته کمی بیشتر)، نویسندهْ بخش کمی را به تشریح این ایده گذاشته بود و بیشتر دربارهٔ مضرات سرمایه‌داری و بحران‌هایی که به وجود آورده پرداخته بود. در کل برای شناخت سرمایه‌داری، سوسیالیسم و امثال این موارد کتاب خوبی بود. علاقه‌مند شدم بقیهٔ کتاب‌های ریچارد ولف را هم بخوانم. ببینم کی وقت میکنم :)

۱۰- صعود چهل سالهٔ ۲

همزمان با دموکراسی در محیط کار این کتاب را هم از کتابخانه گرفتم. خیلی وقت بود میخواستم این کتاب را بخوانم. شاید بگویید چرا نگارش ۲ و نه ۱؟ چون صعود چهل سالهٔ ۱ صرفا یک سری آمار است از اینکه در گام اول انقلاب چقدر پیشرفت کرده‌ایم و بیشتر کتابی مرجع است نه کتابی که بشینم و بخوانم. صعود چهل سالهٔ ۲ تمرکز کرده بر روی مسیری که پیش رو داریم.

در این کتاب اول مسیر صعود و ابرقدرت شدن هلند، انگلستان، آلمان و آمریکا بررسی شده؛ بعد مسیری که ایران تاکنون طی کرده؛ سپس دربارهٔ خام‌فروشی بحث کرده. در کل کتاب خوبی است بجز آن بخشی از کتاب که پیشرفت‌های بعد انقلاب مخصوصا دورهٔ دولت سیزدهم را تعریف میکند. این بخش رسما رپورتاژ آگهی است و خسته‌کننده.

۱۱- موسیقی و تفریح در اسلام

با دید اینکه دارم دنبال کتاب میگردم دنبالش گشتم؛ ولی بیشتر شبیه جزوه یا رساله بود تا کتاب. این مجموعه (!) پاسخ شهید بهشتی به شخصی که دربارهٔ موسیقی در اسلام پرسیده بود و همچنین سخنرانی ایشان دربارهٔ سرگرمی و تفریخ در اسلام را گرد آورده. خیلی وقت بود میخواستم این مطلب را بخوانم؛ خدا را شکر فرصتش پیش آمد.

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.

بارها در دورهمی‌ها و لاگ‌ها صحبت شده از اینکه «من که برنامه‌نویس نیستم چطور به نرم‌افزار آزاد کمک کنم؟» و پاسخ‌هایی به آن داده شده. اینجا سعی کرده‌ام دو سه مورد مشهور را بیان کنم و چند مورد بسیار ساده را هم به این ماجرا اضافه کنم. در ضمن در عنوان از نرم‌افزار آزاد یاد نکردم؛ زیرا کمک به نرم‌افزار آزاد دقیقا همان کمک به جامعه‌ست.

1. ترجمه

این از مشهورترین راه‌های کمک به نرم‌افزارهای آزاد است. بسیاری از نرم‌افزارها تنها زبان انگلیسی را از اول دارند و استفاده از آنها شاید برای بسیاری غیرانگلیسی زبان سخت باشد. اگر انگلیسی افتضاحی نداریم میتوانیم آنها را ترجمه کنیم! چون نرم‌افزارْ آزاد است، کسی جلوی ما را برای ترجمه‌اش نگرفته. برخی از برنامه‌ها در گوشه‌ای گزینهٔ ترجمه را گذاشته‌اند ولی برای برخی دیگر باید در وبگاه یا مخزن گیت پروژه بگردیم.

2. گزارش مشکل

باز هم از راه‌های مشهور کمک به نرم‌افزارهای آزاد. اگر مشکلی دیدید و بلد نیستید حل کنید بگویید تا کسی که بلد است حل کند! اکثر راه آن issue دادن در مخزن گیت (گیت‌لب، گیتی، کدبرگ، گیت‌هاب یا ...) پروژه است. برخی برنامه‌ها کار را آسان‌تر هم کرده‌اند و از داخل خود برنامه میتوانید گزارش اشکال کنید.

گزارش دادن اشکال برای ما که از زبانی راست-به-چپ استفاده میکنیم شاید کاربردی‌تر باشد؛ زیرا خیلی از محتوا در دنیا بصورت چپ-به-راست تولید و پشتیبانی میشوند.

3. آواهای مشترک موزیلا

مخازن داده این روزها خیلی اهمیت دارند. برای LLMها و مدل‌های هوش مصنوعی این‌ها مثل اکسیژنند برای انسان. گسترش مخازن دادهٔ آزاد خدمت بزرگی به بشریت است؛ زیرا هر کسی میتواند از این داده‌ها استفاده کند و این یعنی نرم‌افزارهای آزاد قوی‌تر.

یکی از بزرگترین و مشهورترین‌های این مخازن، پروژهٔ آواهای مشترک موزیلاست. این پروژه چند سالی است که شروع شده و هدف آن گردآوری دادگانی بزرگ از صدای مردم است. در وبگاهش جملاتی به شما نمایش میدهد و شما با گفتن آنها صدایتان را به موزیلا ارسال میکنید.

در نهایت هر چند وقت یکبار مجموعهٔ دادگان بروزشده در وبگاه موزیلا برای بارگیری قرار میگیرد و هر کسی میتواند از این مجموعه داده استفاده کند. در ضمن این داده‌ها با پروانهٔ CC-0 منتشر میشود که یعنی آزادِ آزاد است.

کمک به این پروژه از آنجایی که برای فارسی محتوای و داوطلبان کمتری دارد برای ما مهم‌تر است. تا امروز حدود ۴۲۴ ساعت محتوای فارسی در این مجموعهٔ داده وجود دارد.

4. ثبت دکل‌های مخابراتی!

موقعیت‌یابی در گوشی‌ها و … تنها با استفاده از ماهواره‌ها نیست. گوشی‌ها از طریق دکل‌های مخابراتی و شبکه‌های بیسیم اطراف هم موقعیت‌یابی را تقویت میکنند و گاها حتی بدون استفاده از ماهواره‌ها موقعیت‌یابی میکنند! در این بین ما باید داده‌های آزاد دکل‌های مخابراتی و شبکه‌های بیسیم را تقویت کنیم. چطور؟ با beacondb.

این یک دادگان آزاد است از این موارد. هر کسی بخواهد میتواند از داده‌های ذخیره‌شده در آن استفاده کند. و این یعنی تقویت نرم‌افزار آزاد. راه‌های مختلفی برای ارسال داده به beacondb وجود دارد ولی راه سادهٔ آن و راهی که من ازش استفاده میکنم برنامهٔ NeoStumbler است. موقعی که میروید بیرون وای‌فای، بلوتوث و حداقل موقعیت را در گوشی فعال میکنید، این برنامه را روشن میکنید و میروید دنبال کارتان. خودش موارد را ثبت میکند و دستی یا اگر بخواهید خودکار به beacondb ارسال میکند. برای توضیحات بیشتر بخش Contribure وبگاه beacondb را ببینید.

5. کمک به پل‌های دانه‌برفی تور

خیلی جاها و کشورها دسترسی به تور سخت است. از آن جهت که انسان هستیم اگر میتوانیم به تور وصل شویم باید به آنهایی که نمیتوانند وصل شوند کمک کنیم تا اینترنت محرمانه را تجربه کنند. یکی از آسانترین راه‌ها تبدیل کردن دستگاهمان به پل دانه‌برفی تور است!

چطور؟ برای گوشی میتوانیم از اوربات استفاده کنیم. برنامهٔ مشهور اتصال به شبکهٔ تور در اندروید. اگر وارد برگهٔ مهربانی اوربات شوید و آن را فعال کنید، هر وقت که به تور وصل میشوید گوشی شما تبدیل به پل دانه‌برفی میشود و کسانیکه در کشوری زندگی میکنند که نمیتوانند به تور وصل شوند، شانس بیشتری برای اتصال به تور پیدا میکنند.

در میزکار هم میتوانید از این افزونه در مرورگر خود استفاده کنید. آن را در ابتدای کار فعال میکنید و در ادامه خودش بصورت خودکار هر وقت ممکن بود دستگاه شما را به پل دانه‌برفی تور تبدیل میکند. با اینکار بدون اینکه زحمتی بکشید به جامعه خدمت کرده‌اید.

6. توسعهٔ اطلاعات اپن‌استریت‌مپ

استریت‌کامپلیت را قبلا معرفی کرده‌ام. بروید این نوشته را بخوانید :)

7. اضافه کردن نماگرفت فارسی به اف-دروید

اف-دروید را که میشناسید؟ سکویی برای نصب برنامه‌های آزاد برای اندروید است. اف-دروید قابلیتی جالب دارد برای پشتیبانی از زبان‌های مختلف در نماگرفت‌ها. یعنی اگر زبان اف-دروید شما فارسی باشد، در برنامه‌هایی که ممکن است، نماگرفتی که به شما نمایش داده میشود نماگرفت از محیط فارسی برنامه است.

راه دیگری که میتوانیم به جامعه با نرم‌افزار آزاد خدمت کنیم، تهیهٔ نماگرفت فارسی از برنامه‌ها و بارگذاری آن را مخزن گیت برنامهٔ مورد نظر یا بروزرسانی نماگرفت‌های فارسی یک برنامه است. این هم یک راه جالب است برای کمک به کسانی که انگلیسی‌شان خوب نیست. این صفحه جهت راهنمایی بیشتر برای اینکار مفید است.

قطعا راه‌های زیادی برای کمک به جامعه با نرم‌افزار یا دادهٔ آزاد وجود دارد ولی علی الحساب این موارد به ذهنم رسید :) اگر موارد دیگری به ذهنم رسیدند احتمالا نوشته‌ای دیگر منتشر کنم.

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.

سیستم‌عامل تِیْلْز، یک سیستم‌عامل قابل حمل (portable) برپایهٔ دبیان و با میزکار گنوم است. هدف این سیستم‌عامل ارائهٔ خدمات حفظ حریم خصوصی است. در این نوشته قصد دارم دربارهٔ نحوهٔ انجام اینکار توسط tails بنویسم.

ردی روی رایانه باقی نگذارید

رایانهٔ امن شما در هر کجا

برای استفاده از تیلز تنها لازم است رایانهٔ خود را خاموش کنید و وارد USB خود که tails در آن قرار دارد بشوید؛ بدون اینکه نیاز باشد وارد ویندوز، مک یا گنولینوکس خود شوید.

میتوانید بصورت موقت رایانهٔ خود را به یک دستگاه امن تبدیل کنید. همچنین با توجه به قابل حمل بودن تیلز، میتوانید حتی موقع استفاده از رایانهٔ شخص دیگری هم امن بمانید.

تیلز یک پروندهٔ ۱.۵ گیگابایتی است و نیم‌ساعت برای نصب زمان نیاز دارد و میتواند روی هر فلشی با حداقل حافظهٔ ۸ گیگابایتی نصب شود. همچنین روی اکثر رایانه‌ها با سن کمتر از ۱۰ سال هم اجرا میشود. شما میتوانید بعد از خاموش کردن تیلز، سیستم‌عامل اصلی خود را دوباره بوت کنید.

هنگام اجرا کردن تیلز روی رایانهٔ یک شخص دیگر نگران وجود ویروس روی رایانهٔ او نباشید؛ تیلز بصورت مستقل از دیگر سیستم‌عامل‌ها اجرا میشود و اصلا از حافظهٔ اصلی رایانه (هارد یا SSD) استفاده نمیکند. البته باید حواستان به پاک بودن رایانه‌ای که tails را در آن بارگیری کرده‌اید باشید تا گرفتار بدافزارها یا keyloggerها نشوید.

فراموشی

تیلز همیشه همه‌چیز را موقع خاموش شدن بصورت خودکار پاک میکند. بدون تیلز، تقریبا هر کاری که با رایانهٔ خود میکنید قابل رهگیری‌ست:

• وبگاه‌هایی که بازدید میکنید حتی در حالت مرور خصوصی
• پرونده‌هایی که باز میکنید حتی اگر آنها را حذف کنید
• گذرواژه‌ها حتی اگر از یک مدیر گذرواژه استفاده کنید
• دستگاه‌ها و شبکه‌های Wi-Fi که استفاده میکنید

درحالیکه تیلز چیزی روی هارد یا SSD نمینویسد و کاملا روی رم اجرا میشود؛ و رم هر بار که رایانه خاموش میشود کاملا پاک میشود و هر دنبال‌کنندهٔ احتمالی را از بین میبرد.

حافظهٔ ماندگار

شما میتوانید برخی از پرونده‌ها و تنظیماتتان را بصورت رمزگذاری‌شده در USB خود ذخیره کنید: اسنادتان، نشانک‌های مرورگتان، رایانامه‌هایتان و حتی برخی از برنامه‌های اضافی که نصب میکنید.

حافظهٔ ماندگار یک قابلیت انتخابی‌ست و خودتان انتخاب میکنید که چه چیزی در آن ذخیره شود. هر چیز دیگری از بین میرود.

ابزارهای امنیت دیجیتال

تیلز یک سری ابزارها برای کار روی اسناد حساس و ارتباط‌گیری امن دارد. همهٔ این برنامه‌ها آمادهٔ استفاده‌اند و برای استفادهٔ امن تنظیم شده‌اند تا از اشتباهات جلوگیری کنند.

این ابزارها عبارتند از:

• مرورگر تور با uBlock: یک مرورگر امن با یک مسدودکنندهٔ تبلیغات
• تاندربرد: برای رایانامه‌های رمزگذاری‌شده
• KeePassXC: برای ساخت و ذخیره کردن گذرواژه‌های قوی
• لیبره‌آفیس: مجموعهٔ اداری
• OnionShare: برای همرسانی پرونده‌ها، وبگاه‌ها و اتاق‌های گپ روی تور
• Metadata Cleaner: برای حذف متادیتا‌ها از پرونده‌ها
• و …

و مواردی که برای جلوگیری از اشتباهات در نظر گرفته شده‌اند:

• در صورت تلاش برای دسترسی به اینترنت بدون تور، دسترسی برنامه‌ها بصورت خودکار به اینترنت قطع میشود.
• هر چیزی در حافظهٔ ماندگار بصورت خودکار رمزگذاری‌شده است.
• تیلز چیزی را روی هارد یا SSD نمینویسد. کل رم هم موقع خاموش شدن پاک میشود.

ردی روی اینترنت باقی نگذارید

تور برای همه‌چیز

هر چیزی که با اینترنت در تیلز انجام دهید از شبکهٔ تور عبور میکند. تور همه‌چیز را رمزگذاری و ناشناس‌سازی میکند و از ۳ رله عبور میدهد. رله‌ها کارسازهایی هستند که توسط مردم و نهادها در سراسر جهان مدیریت میشوند.

هیچ رله‌ای بصورت تنها نمیتواند بداند که ارتباط رمزگذاری‌شده از کجا آمده یا به کجا میخواهد برود. رلهٔ اول تنها میداند شما از کجا آمده‌اید و نمداند به کجا میخواهید بروید. رلهٔ سوم هم تنها میداند میخواهید به کجا بروید و نمیداند از کجا آمده‌اید. ارتباط با مقصد نهایی هم میتواند رمزگذاری شود (مثلا با https) تا رلهٔ سوم محتوای ارسال‌شده را هم نفهمد.

اینگونه است که تور طراحی امنی دارد حتی اگر بعضی از رله‌ها بدافزار باشند.

شبکهٔ تور بیش از ۶۰۰۰ رله دارد. نهادهایی که رله‌های تور راه‌اندازی کرده‌اند شامل دانشگاه‌ها مثل دانشگاه MIT، گروه‌های کنشگر مثل RiseUp، مؤسسه‌های غیرانتفاعی مثل Derechos Digitales، خدمات نگهداری اینترنت مثل Private Internet Access و … هستند. تنوع زیاد افراد و سازمان‌هایی که رله‌های تور را اجرا میکنند باعث امنیت و پایداری بیشتر میشود.

دوری کردن از نظارت و سانسور

تور از اینکه کسی ببیند شما در اینترنت چه میکنید جلوگیری میکند. شما میتوانید از سانسور فرار کنید زیرا سانسورچی نمیداند شما دارید از چه وبگاهی استفاده میکنید.

اگر جاییکه شما هستید اتصال به تور مسدود یا خطرناک است، مثلا در بعضی کشورها با سانسور سنگین، میتوانید از پل‌ها برای پنهان کردن اینکه دارید از تور استفاده میکنید استفاده کنید.

دوری کردن از دنبال شدن و تغییر دادن هویت

همچنین تور از اینکه وبگاه‌ها بدانند شما چه کسی و کجا هستید جلوگیری میکند، مگر اینکه خودتان بهشان بگویید. شما میتوانید از وبگاه‌ها بصورت ناشناس بازدید کنید یا هویت خود را تغییر دهید. دنبال‌کننده‌های برخط یا تبلیغات‌چی‌ها دیگر نخواهند توانست شما را از این وبگاه به آن وبگاه دنبال کنند.

در تیلز بطور کامل شما میتوانید یک بلاگ منتشر کنید یا یک شبکهٔ اجتماعی را مدیریت کنید. اگر به آنها تنها از طریق تیلز دسترسی پیدا کنید، به شما مربوط نخواهد شد. شما میتوانید اسناد و تصاویر مربوط به این شناسه‌های مختلف را در حافظهٔ ماندگارتان ذخیره کنید، گذرواژه‌هایتان را در KeePassXC ذخیره کنید، یک رایانامهٔ اختصاصی در تاندربرد داشته باشید و ….

آزادی نرم‌افزار

شفافیت برای اعتماد به ساخت

کل کد tails عمومی است تا به محققان امنیتی مستقل اجازه دهد بررسی کنند که واقعا تیلز طوری که باید کار کند میکند یا نه.

امنیت برتر بصورت رایگان

کسی نباید برای امن بودن موقع استفاده از رایانه پول پرداخت کند. برای همین تیلز رایگان است و سعی میشود استفاده از آن برای همه آسان شود. تیلز توسط پروژهٔ تور که یک پروژهٔ غیرانتفاعی توسعهٔ ابزارهای حریم خصوصی و ناشناسی است ساخته شده است.

این ابزار توسط اعانهٔ مردمی مثل شما و سازمان‌هایی که آزادی اینترنت را حمایت میکنند ساخته شده است: موزیلا، داک‌داک‌گو، Open Tech Fund، Craig Newmark Philanthropies و ….

همرسانی برای قوی‌تر بودن

تیلز برپایهٔ‌هایی محکم استوار است: شبکهٔ تور، سیستم‌عامل دبیان، میزکار گنوم و کل ابزارهایی که در تیلز ارائه شده‌اند. تیلز پیشرفت‌هایش را همرسانی میکند تا افراد بیشتری از کارهایی که برایش انجام شده بهره ببرند.

این نوشته طبق این صفحه نوشته شده است.

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.

مسئلهٔ حریم خصوصی مهمی است که خیلی‌ها حرفش را میزنند ولی از آنجاییکه محافظت ازش سخت است، خیلی وقت‌ها همان‌هایی که حرفش را میزنند رهایش میکنند. در بین موارد مربوط به محافظت از حریم خصوصی، حریم خصوصی در استفاده از وب جزو مهمترین مباحث است. در این نوشته قصد دارم افزونه‌هایی را که برای افزایش حریم خصوصی در استفاده از وب استفاده میکنم را معرفی کنم.

Canvas Blocker

یکی از راه‌های جاسوسی در وب استفاده از اثرهای انگشت دستگاه و مرورگر توسط وبگاه‌هاست. مثلا وبسایت ابعاد نمایشگار، بخش صوت دستگاه و … را بررسی میکنند و اطلاعات آن را دریافت میکنند. یکی از کارهایی که با این اطلاعات میشود انجام داد این است که حتی با تغییر IP هم میتوانند بفهمند که آیا این فلان کس است یا بهمان کس چون مرورگر و دستگاه هر کسی که هر بار تغییر نمیکند.

افزونهٔ Canvas Blocker کارش مسدود کردن دسترسی وبگاه‌ها به این اثرهای انگشت است. میتوانید تنظیم کنید که دسترسی به اثرهای انگشت بسته شود یا اثر انگشت دروغ به وبگاه ارائه شود یا اینکه به هر سایتی که خواستید اثر انگشت واقعی را نمایش بدهد.

بسیاری از وبگاه‌ها بدون دسترسی به اثرهای انگشت کار نمیکنند؛ مخصوصا وبگاه‌های جدیدتر. برای همین بیشتر اوقات نمیشود دسترسی‌شان را به اثرهای انگشت بست، ولی میتوان اثر انگشت دروغ به وبگاه‌ها داد که این افزونه این کار را ممکن میسازد.

Clear URLs

دیده‌اید بعضی وقت‌ها پارامترهایی در URL به وبگاه ارسال میشوند که نمیدانیم چه هستند؟ این افزونه آن پارامترها را از URL حذف میکند. حرفش هم این است که این پارامترهای ارسال‌شده حاوی اطلاعاتی ناقض حریم خصوصی کاربرند. در کل زیاد اتفاق نمیافتد که این افزونه خودش را ملزم به پاکسازی URL کند. برای شخص من که حدود ۱٪ URLهای مورد استفاده‌ام را پاکسازی کرده است.

Language Switcher

یکی از راه‌های وبگاه‌ها برای شناسایی کاربران، زبان مرورگر آنهاست. با این افزونه میتوانید هر زبانی که خواستید به عنوان زبان مرورگرتان به وبگاه‌ها قالب کنید. یعنی بدون اینکه زبان مرورگرتان تغییر کند هر زبانی که بخواهید وبگاه فکر میکند زبان مرورگرتان همان است. این کار فقط برای افرادی که وسواس نسبتا زیادی برای حریم خصوصی دارند مهم است. این افزونه امکانات خاصی ندارد و کلا یک فهرست دارد که انتخاب کنید چه زبانی به وبگاه‌ها ارائه شود.

No Script

شاید مشهورترین افزونهٔ این فهرست No Script باشد. این افزونه برای مسدود کردن اجرای جاوااسکریپت وبگاه‌های مختلف است. یعنی اگر جاوااسکریپتی مربوط به گوگل در هر سایتی اجرا شود میتوانید آن را مسدود کنید. حتی میتوانید جاوااسکریپت وبگاهی که آن را استفاده میکنید را هم مسدود کنید. بالاخره جاوااسکریپت از مهمترین ابزارهای جاسوسی‌ست. یکی دو سال پیش شنیدم که وقتی با رایانه از اینستاگرام استفاده میکنید، اینستاگرام حتی مسیر نشانگر موشی‌تان را پیگیری میکند؛ و این با جاوااسکریپت ممکن است.

User-Agent Switcher and Manager

وبگاه‌ها نوع و نگارش مرورگر و سیستم‌عامل‌تان را از طریق عبارتی موسوم به User-Agent درک میکنند. این افزونه برای تغییر دادن این UA در مرورگرتان است. از بین فهرستی که از مرورگرها، نگارش‌های آنها و سیستم‌عامل‌ها دارد مواردی را انتخاب میکنید و میشود UA شما. مثلا من که از فایرفاکس در آرچ استفاده میکنم، کروم در iOS را انتخاب کرده‌ام. الآن وبگاه‌ها فکر میکنند من از کروم آن هم در iOS استفاده میکنم.

این ۵ افزونه، افزونه‌هایی هستند که در فایرفاکس برای حفاظت از حریم خصوصی‌ام و شناخته‌ شدنم توسط وبگاه‌ها علاوه بر تغییر IP (اکثرا توسط تور) استفاده میکنم. امیدوارم برایتان مفید بوده باشد.

پی‌نوشت ۱۰ دی:

RandomUA

دنبال این بودم که User-Agentـم در هر برگهٔ مرورگر متفاوت باشد. این افزونه را پیدا کردم. این افزونه برای هر درخواست ارسالی بصورت تصادفی یک User-Agent جدید ارسال میکند. در نتیجه حریم خصوصی بیشتر حفظ میشود. مثل مرورگر تور که برای هر برگه مدار جدیدی استفاده میکند. بنابراین این افزونه را جایگزین افزونهٔ قبلی کردم.

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.

یکی از مشهورترین و شاید محبوب‌ترین خدمات ذخیره‌سازی گذرواژه‌ها در دنیا، Bitwarden است. این نرم‌افزار آزاد، همانطور که عقل حکم میکند رمز‌های شما را رمزنگاری میکند تا امنیت آنها را حفظ کند. در این نوشته هدفم شرحی اجمالی از نحوهٔ انجام این کار توسط بیت‌واردن است.

بیت‌واردن از رمزنگاری AES-CBC 256-bit برای اطلاعات گاوصندوق و از PBKDF2 SHA-256 یا Argon2 برای نگهداری کلید رمزنگاری شما استفاده میکند. بیت‌واردن همیشه اطلاعات شما را قبل از ارسال به کارساز (سرور) به صورت محلی در دستگاه خودتان رمز/هش میکند و بعد از آن اطلاعات را به کارساز ارسال میکند. یعنی در واقع کارسازهای بیت‌واردن فقط محلی برای ذخیرهٔ اطلاعات رمز/هش‌شده هستند. علاوه بر آن، بیت‌واردن از رمزگذاری داده‌های شفاف آژور هم در کارسازهایش استفاده میکند. همچنین باید به این نکته‌ هم اشاره کنم که بیت‌واردن از کارسازهای آژور مایکروسافت که در آمریکا یا اروپا میزبانی میشوند استفاده میکند و از خدمات آن برای نگهداری کارسازها استفاده میکند. برای اطلاعات بیشتر این صفحه را ببینید.

کل اطلاعات گاوصندوق قبل از ارسال به جایی رمز میشوند. بیت‌واردن از روش رمزنگاری بدون-دانش استفاده میکند؛ یعنی شما تنها کسی هستید که به کلیدی که برای رمزگشایی اطلاعات لازم است دسترسی دارید. برای اطلاعات بیشتر این صفحه را ببینید.

همانطور که اشاره شد، روشی که بیت‌واردن برای رمزنگاری اطلاعات گاو صندوق استفاده میکند AES-CBC است. این روش، روش معیار دولت آمریکا و دیگر آژانس‌های دولتی دنیا برای محافظت از اطلاعات بسیار امنیتی است. با اجرای مطلوب و یک کلید رمزنگاری قوی (گذرواژهٔ اصلی در بیت‌واردن)، AES غیرقابل شکستن است.

برای تولید کلید رمزنگاری از روی گذرواژهٔ اصلی، از PBKDF2 SHA-256 استفاده میشود. البته شما میتوانید از Argon2 به عنوان جایگزین استفاده کنید. بیت‌واردن گذرواژهٔ اصلی را قبل از ارسال به کارساز با رایانه‌تان بصورت محلی salt و هش میکند. زمانیکه کارساز بیت‌واردن گذرواژهٔ هش‌شده را دریافت میکند، کارساز دوباره با یک مقدار تصادفی کریپتوگرافی دوباره salt و هش میکند؛ سپس آن را ذخیره میکند.

تکرار استفاده‌شده برای PBKDF2 در سمت کارخواه (کلاینت) ۶۰۰۰۰۱ بار است؛ یعنی در کارخواه ۶۰۰۰۰۱ بار هش اتفاق میافتد. این مقدار در فوریهٔ ۲۰۲۳ افزایش یافت و به این مقدار رسید. البته میتوانید در تنظیمات این مقدار را تغییر دهید. بعد از آن ۱۰۰۰۰۰ بار هم هش در سمت کارساز اتفاق میافتد. در نهایت کلید سازمانی (organization؟) با RSA-2048 همرسانی میشود. همانطور که عقل سلیم میگوید (😄) این الگوریتم‌های هش یک‌طرفه هستند. یعنی با داشتن مقدار هش‌شده مقدار اصلی محاسبه نمیشود؛ در نتیجه اگر بیت‌واردن هک هم شود گذرواژهٔ اصلی لو نمیرود.

Argon2، برندهٔ مسابقات هش گذرواژهٔ ۲۰۱۵ حایگزینی برای PBKDF2 است. این الگوریتم ۳ نگارش دارد؛ بیت‌واردن نگارش Argon2id را استفاده میکند همانطور که OWASP توصیه کرده. این نگارش الگوریتم ترکیبی از دیگر نگارش‌هاست.از ترکیبی از دسترسی‌های وابسته به اطلاعات و غیروابسته به اطلاعات استفاده میکند که به آن بخشی از مقاومت Argon2i را در مقابل حملات side-channel cache timing و بسیاری از مقاومت Argon2d در مقابل حملات GPU cracking را میدهد.

بطور پیشفرض بیت‌واردن تنظیم شده که ۶۴ مگابایت حافظه و ۳ تکرار با ۴ رشته برای این الگوریتم اختصاص دهد که بالاتر از توصیه‌های OWASP است؛ ولی باید دو نکتهٔ زیر را بدانید: 1. افزایش تکرار KDF بصورت خطی زمان محاسبه را افزایش میدهد. 2. موازی‌کاری KDF بستگی به پردازندهٔ دستگاه شما دارد. حداکثر ۲ برابر تعداد هستهٔ پردازنده.

نکتهٔ آخر اینکه بیت‌واردن هیچ کتابخانهٔ رمزنگاری‌ای را خودش ننوشته و از کتابخانه‌های محبوب و مطمئن که توسط متخصصان رمزنگاری توسعه میابند استفاده کرده است. مثلا: – جاوااسکریپت (وب، مرورگر، میزکار و خط فرمان): Web crypto – Node.js crypto – Forge – سی‌شارت (موبایل): CommonCrypto – Javax.Crypto -BouncyCastle

این نوشته برگرفته از این صفحه است.

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.

بحث سر اینکه آیا اسلام زن را حقیر فرض کرده یا نه از قرن‌ها پیش تا الآن بوده است. استدلال کسانی که این جمله را قبول دارند احکام اسلام دربارهٔ زن است؛ احکامی مثل نصف بودن ارث زن، نصف بودن دیهٔ زن و …. تعدادی هم در صدد پاسخ به این سوالات برآمده‌اند؛ از جمله شهید مطهری در «نظام حقوق زن در اسلام». ولی هدف من در این نوشته تمرکز روی اینگونه احکام نیست. من در نوشته‌ام سعی دارم مواردی از دین مبین را خدمتتان عرض کنم که اوج شکوه زن در اسلام را نشان دهند. مواردی که نشان میدهند زن در اسلام چقدر مهم است و اگر تفاوتی در حقوق و احکام زن و مرد در اسلام هست، حتما دلیلی موجه دارد و دلیل آن تحقیر زن نیست.

دلیل خلقت

یک حدیث قدسی وجود دارد که خدا به پیامبر اکرم (ص) فرمود:«یا أَحْمَدُ! لَوْلاک لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاک، وَ لَوْلا عَلِی لَما خَلَقْتُک، وَ لَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکما.» یعنی:«ای احمد (ص)! اگر تو نبودی، آسمان‌ها را نمی‌آفریدم؛ و اگر علی (ع) نبود، تو را نمی‌آفریدم، و اگر فاطمه (س) نبود، هیچکدامتان را خلق نمیکردم.»

میبینید؟ پیامبر اکرم (صلوات الله علیه) و علی (علیه السلام) مرد بودند ولی حضرت زهرای زن بر آن دو اولی‌تر ذکر شده. در اسلام یک زن دلیل خلقت عالم است!

تسبیحات حضرت زهرا (سلام الله علیها)

بعد از نماز یکی از تاکیدات مهم دین، گفتن تسبیحاتی است که به آن میگوییم «تسبیحات حضرت زهرا (س)». یکی از مهم‌ترین مستحباتی که خیلی‌ها آن را انجام میدهند به نام یک زن است!

ملجاء علما

حرم حضرت فاطمهٔ معصومه (سلام الله علیها) در قم توسط مسلمانان زیادی زیارت میشود. کاری به عوام مسلمان ندارم. قم شهر علم است؛ علوم اسلامی. شنیده‌ام علمای بزرگ که در قم ساکن بودند و هستند هر روز خود را موظف میبینند به زیارت حرم این بانوی مکرمه بروند. آنها هر روز به زیارت حرم یک زن میروند!

پنج تن آل عباء

ذکری در اسلام داریم بنام «صلوات حضرت فاطمهٔ زهرا (س)». این صلوات خیلی در اسلام مؤکد است. محتوای آن این است: اللّهُمَّ صَلِّ عَلی فاطِمَةَ وَ اَبیها وَ بَعْلِها وَ بنیها بِعَدَدِ ما اَحاطَ بِه عِلْمُکَ.

دقت کردید؟ نگفت «محمد»؛ گفت «ابیها». نگفت «علی»؛ گفت «بعلها». نگفت «حسن و حسین»؛ گفت «بنیها»! یعنی همهٔ پنج تن آل عبا را حول یک زن تعریف میکند.

فاطمیه

وقتی اسم عزاداری میاید، بعد از محرم ذهن به سمت فاطمیه میرود. بیست روزی که مسلمانان برای شهادت زهرای مرضیه (صلوات الله علیها) عزاداری میکنند. فکر کنید؛ دومین عزاداری بزرگ سال برای شهادت یک زن است! جالب اینکه فاطمیه ۲۰ روز است درحالیکه عزاداری محرم ۱۰ روز.

زنان قرآنی

در قرآن بارها از زنانی با صفات مثبت یاد شده؛ آسیه، مادر حضرت موسی و …. مثلا:

﴿إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ﴾

﴿وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ﴾

بله؛ زن در اسلام میتواند آنقدر شکوه داشته باشد که با نیکی در قرآن ازو یاد شود.

مدافعان حرم

حتما عبارت «مدافعان حرم» را شنیده‌اید. این بند شاید زیاد مربوط به اسلام خالی نباشد و مربوط به برداشت جمهوری اسلامی از اسلام است ولی خب. مدافعان حرم مردانی بودند که رفتند جانشان را برای دفاع از حرم بدهند. حرم چه کسی؟ حضرت زینت (سلام الله علیها). آری؛ مسلمان‌ها رفتند جانشان را برای دفاع از حرم یک زن دادند.

به‌روزرسانی ۸ اردیبهشت ۱۴۰۴:

شفاعت کل امت

امام صادق علیه السلام دربارهٔ حضرت فاطمهٔ معصومه سلام الله علیها فرموده‌اند:«تَدْخُلُ بِشَفاعَتِها شیعَتِیَ الْجَنَّةَ بِاَجْمَعِهِمْ»؛ یعنی کل شیعیان با شفاعت این بانوی کریمه وارد بهشت میشوند. این سخن دربارهٔ یک زن است.

اگر نظری داشتید: https://rezahosseinzadeh.ir این نوشته تحت پروانهٔ CC BY-SA 4.0 منتشر شده است مگر اینکه در جایی از نوشته خلاف آن ذکر شده باشد.