^{Melaniya Podolyak @MelaniePodolyak} Притула, ми для цього придумали слово «песинесса» _{8 kvitnja 2022 r.}

Vmist. Prytula namohav sja vid-znajty hynce slovo do suka i z slova pes.

Z dobroho, vin uxopyv sja za pytome slovjansjke slovo pes, a ne sobaka, kotre radce tirsjke:

повʼязується (Трубачев Назв. дом. жив. 29–34; Менгес 103) з тюрк. köbäk «тс.»;

A ctce slovo perevagno tcolovitcoho rodu:

Соба́ка, и, чол. і рідше ж.

Vse duge prosto, do psa je psytsja:

Псиця, -ці, ж. Сука. Желех.

Narostok -ytsja dovolji zvytcnyj: vovk → vovtcytsja, lys → lysytsja itd.

Prytula takog vgyv pesenja. Ne menji nahaduvaty, ctco narostok -enja zazvytcaj dlja dytyntcat tvaryn: kocenja, katcenja itd.

Песеня, -ня́ти, с. Щенокъ, собачка. Рудан. І. 65. Вх. Зн. 14.

Ljudy, sxoge, duge pohano znajutj ukrajynsjku, bo odyn vzahalji poradyv psyna, xotca narostok -yna zazvytcaj vkazuje na ctcosj vid tvaryny, zazvytcaj vidpovidne mjaso: svynyna, konyna itd. Tomu take slovo bude obrazlyve ne lyce do ljudyny, a i do ljubymoji tvaryny.

1. Запах собаки, собачої шерсті.
2. Собаче мʼясо.

Okremu zaznatcu tcugoridnistj -essa, kotre tut pysano po-moskovsjky, bo ukrajynsjkoju tut lyce odne s, napryklad poetesa. Ale povtorju sja, narostok tcugyj, takyx krasce unykaty, proty poperednjoho napryklad je poetka; ctce odyn pryklad: proty moskivsjkoji ukrajynsjkoju aktorka bude vgyvanjicoju.

Batcu, narectji posylyv sja naprjamok zapys za vymovoju¹, a ne ukrajynyty. Tut lyce rozhljad slova, ctco v zaholovka.

Utjim dekotri zabuvajutj dectco:

• hubni ne buvajutj mjakymy, tomu apostrof: бʼє,
• bukvu i zvuk ґ,
• skorot holosnyx: ґород → ґорад.

Pidsumok: Бʼєлґорад. Jakctco vymova vaglyvica za vidjminky, napryklad zadlja cutky, to mogna tak: Бʼєлґорат.

Na dodatcu blyzjka i dobra novyna:

^@konotaromp The Japanese government has changed the names of Ukrainian cities in the government document. キエフ (Kiev) → キーウ (Kyiv) チェルノブイリ (Chernobyl) → チョルノービリ (Chornobyl) オデッサ (Odessa) → オデーサ (Odesa) ドニエプル (Dniepr) → ドニプロ (Dnipro) _{1 kvitnja 2022 r.}

¹ Napryklad vid Sternenka.

Bohato xto pysav¹ jak pravyljno pysaty tsjoho slova dlja krylatoho vyraza, ale nixto — jak hovoryty. Tak, nàxúj — to Moskovsjka vymova, kotra zberehla takog naholosy i dlja «pryklejonyx» pryimennykax.

¹ Pro vsjak vytjah, jakctco dopys vydale sja.

Редакторка Юлія Мороз • 27 ljut 2022

Коли посилаємо нахуй, то нахуй пишемо разом. Це прислівник. Так само пишемо вгору, вниз, надворі, навіки тощо.

Іменник з прийменником писатимемо окремо, якщо в нас є конкретна вказівка місця: сісти на хуй, подивитися на хуй тощо.

І рибку з’їсти, і на хуй сісти

Sproba pereklasty vsji vidomi knopky, pak dekotri vge perekladeni, jak Enter tcy Space.

Pereklad

Knopka             Pereklad         Korotko     Znak¹
Escape           Vyxid            Vxd         ⎋
Space            Probil                       ␣
Tab              Stup                         ↹
Caps Lock        Zaholovna        Zaholov     ⇪
Shift            Zsuv                         ⇧
Conversion       Vymina
変換             "
Non-conversion   Nevymina
無変換           "
Scroll Lock      Krutna           Krut        ⤓
Num Lock         Tcyslova         Tcysl       ⇭
Enter            Vvid                         ⌤
Return           Zvorot                       ↩
Control          Naprjam          Napr        ⎈
Alt              Zmina            Zm          ⎇
Alt Gr           Zmina znaku      Zm zn
Backspace        Povert           Pov         ←
Delete           Vydal            Vyd         ⌦
Home             Potcatok         Potc        ↖︎
End              Kinetsj          Kin         ↘︎
Page Up          Storinka vverx   Str vv      ⇞
Page Down        Storinka vnyz    Str vn      ⇟
Insert           Vstavka          Vst         ⎀
Print Screen     Znjaty sjitku    Zn sjit     ⎙
System Request   Zapyt uladu      Zap ulad
Menu             Spysok           Spys        ≣
Composition      Skladova         Sklad       ⎄
Function         Djija            D
Meta             Ponad                        ◆
Windows          "                            ⊞
Super            "
Command          Nakaz            Nak         ⌘
Break            Zryv                         ⎊
Pause            Vidhul           Vid         ⎉

¹ Moglyvi cryftovi problemy.

Klava

Tog umovno moja nabirnytsja, hrubo kagutcy, maty jme desj takoho vyhljadu.

Vyx     D1 D2 D3 D4   D5 D6 D7 D8   D9 D10D11D12   ZnS Krutn Vid 



 `  1  2  3  4  5  6  7  8  9  0  -  =  ← Pov   VstavPtctkStrVv  Tcs /  *  - 

 St ↹  Q  W  E  R  T  Y  U  I  O  P  [  ]  \    Vydal Kin StrVn   7  8  9  + 

 Zahol  A  S  D  F  G  H  J  K  L  ;  '  ↵ Vvid                           4  5  6 

 Zsuv ↑   Z  X  C  V  B  N  M  ,  .  /     ↑ Zsuv            ↑            1  2  3 

 Napr  ⊞   Zm                            ZmZn  D  ≣  Napr     ←    ↓    →     0  Vst  .  ↵ 

Kartynkoju z dijsnoju nabirnytsjoju — A4TECH KV‑300H — dlja porivnjannja.

Doretcy, majge vsji ukrajynsjki kirilytcni nabirnytsjy zazvytcaj majutj v sobi moskovsjki bukvy. A suto qwerty nabirnytsja pryjemnjica na vyhljad.

Tcysto ujava, jakctco tcolovitcyj i serednjyj zlyjutj sja v odyn rid. Tcastkovo nadyxnuv sja svedzjkoju i dansjkoju movamy, de vidbuv sja zlyt mig gjinotcym i tcolovitcym rodamy.

Pidstava

Vidminky perevagno podibni, osoblyvo pomitno za prykmetnykamy, a otge i za zaimennykamy.

Vidminok    Tcolovitcyj  Serednjyj
Nazyvnyj    ‑yj          ‑e
Rodovyj     ‑oho         ‑oho
Davaljnyj   ‑omu         ‑omu
Znaxidnyj   ‑oho, ‑yj    ‑e
Orudnyj     ‑ym          ‑ym
Mistsjovyj  ‑omu, ‑im    ‑omu, ‑im

Mogna pomityty za znaxidnym, ge tcolovitcyj maje historitcnoho podjilu na ruxlyve i nji. V percomu vypadku vono jak rodovyj, v druhomu — jak nazyvnyj. Te same i dlja imennyka, tiljky tut ctce uskladnennja parabignymy formamy, tcasom neobovjazkovymy, tomu vizjmu lyce osnovni.

Odnyna

Vidminok    Tcolovitcyj  Serednjyj
Nazyvnyj    ‑∅           ‑Holosna
Rodovyj     ‑a, ‑u       ‑a
Davaljnyj   ‑u           ‑u
Znaxidnyj   ‑∅, ‑a       ‑H
Orudnyj     ‑om          ‑Hm
Mistsjovyj  ‑ě           ‑ě

Mnogyna

Vidminok    Tcolovitcyj  Serednjyj
Nazyvnyj    ‑y           ‑a
Rodovyj     ‑iv          ‑∅, ‑iv
Davaljnyj   ‑am          ‑am
Znaxidnyj   ‑y, -iv      ‑a
Orudnyj     ‑amy         ‑amy
Mistsjovyj  ‑ax          ‑ax

Sutjova rignytsja lyce v nazyvnoho mnogyny, vid kotroho takog zalege i znaxidnyj. A tak, tcolovitcyj vidminjuje sja natce serednje z kintsjom na o.

Djijoslova majutj rignytsju lyce v mynulomu odnyny: ‑yv proty ‑ylo, de v kolysj bulo l.

Pidsumok

Nazvy rodiv: gjinotcyj — zahaljnyj, tcolovitcyj + serednjyj — nitcyje.

Prykmetnyk i zaimennyk

Vidminok    Nitcyj
Nazyvnyj    ‑e
Rodovyj     ‑oho
Davaljnyj   ‑omu
Znaxidnyj   ‑e
Orudnyj     ‑ym
Mistsjovyj  ‑omu

Imennyk

Odnyna

Vidminok    Nitcyj
Nazyvnyj    ‑∅  abo ‑Holosna
Rodovyj     ‑a
Davaljnyj   ‑u
Znaxidnyj   ‑∅  abo ‑H
Orudnyj     ‑om abo ‑Hm
Mistsjovyj  ‑ě

Mnogyna vge ne zalege vid roda.

Mnogyna

Vidminok
Nazyvnyj    ‑y
Rodovyj     ‑iv
Davaljnyj   ‑am
Znaxidnyj   ‑iv
Orudnyj     ‑amy
Mistsjovyj  ‑ax

Djijoslova nitcyjoho dlja mynuloho odnyny: ‑lo.

Ne skagu, ge tak i pysaty jmu, ale dekotri oznaky tsjoho mogutj buty.

Ctco vono take i jak vyrjicyty.

Vidky

Vzjate z ljasjkoji. Prytcyna tsjomu duge prosta: jakctco zaminyty y na i, to poperednja pryholosna tcutlyvo zjmine sja abo ta pryholosna ne buvaje mjakoju¹, a otge ne moge buty opritc i, a jakctco i bula kolysj, to stala vidnosno hetj hyncoju.

Bukva   Y    Zjmina  Vymova
d       d    dź      d͡ʑ
t       t    ć       t͡ɕ
z       z    ź       ʑ
s       s    ś       ɕ
r       r    rz      ʐ
c       t͡s   ć       t͡ɕ
dz      d͡ʐ   dź      d͡ʑ

Kudy

Najkrascym xodom bulo by zaprovadyty «tverdu» i «mjaku» i. Abo vse g zatverdyty za vymovoju. Tomu latinsjke tcy helsjke i zavgdy dlja mene bude prosto i: entsiklopedija, antarktida itd.

¹ Ctcopravda, bezparni, tobto kotri pysaly sja lyce z y, jak r, t i d potroxu zijavjajutj sja nazad. Jyxnji stari vidhaludgennja poznatceni kursyvom v tablytsji.

Dekotri potcatkivtsjy robjatj latinku, de jotovani poznatceni dvoma krapkamy. Do dovodiv zhadujutj ї. Je ctce ё, ale joji ne duge zhadujutj, bo latinka to g podalji vid moskaljiv. A jakctco mova pro latinytsju, to zhadujutj jakisj romansjki movy, jak prantzuzjku z ï ta prosto umlavty. Tut tse rozberemo i pohovorymo troʼ pro njimetsjku vymovu.

Kirilytsja

Potcnjim z kirilytsjy. Znatcna tcastyna dopomignyx znakiv tupo vzjati z heladzjkoho pysjma, de zmysl perevagno sja zberjih. Tut ne vynjatok: dlja oznaky samostijnoho zvuka. Takyj zvytcaj vidty perenjis sja i do latinytsjy, de otrymav nazvu dijerezis, ctco tupo i oznatcaje vyokrema, podjil, i dosji vgyvanyj: prantsuzjke naïve, espansjke pingüino itd. Ukrajynsjka vzjala te prantsuzjke slovo jak najiv ne tomu ctco tam jot, a tomu ctco prosto ne spryjmaje zjbih dvox holosnyx — po naukovomu zijannje. Xiba ctco jak vynjatok i jak spoluka dvox sliv jak dvooka. A sutcasne ї pysaly todi jak ѣ abo hycnymy rignymy sposobamy.

Umlavty

Ale g umlavty! Treba zaznatcyty dekiljka retciv. Po perce, to sprostcenyj zapys bukvy e, kotryj maje taku historiju: oe → oͤ¹ → kurentôvka, de e = ˶ → ő → ö. Po druhe, sama bukva pid krapkamy ne poznatcaje zvuka, a aby zberehty kornja, tcoho ne skazaty pro ukrajynsjku z takymy bukvamy, dlja prykladu: lälä → lalj proty ljalj-a → ljalj. Aby bulo zrozumiljice, tam vidbuvaje sja tcerha zvukiv, napryklad: fallen → fällen proty anql. fall → fell; Fuß → Füße proty foot → feet itd. A tcerha vidbuvala sja v bik perednjyx holosnyx, ctco i poznatcala todi bukva e, tomu i nemaje ï tcy ë, ctco vge je perednjymy.

Nyzce najavno pokazano pryrodu zsuvu, tobto toho, ctco poznatcaje umalavt.

Vymova

Anqlijsjka v prykladax do umlavtiv vge napevno pidkazala pryblyznu vymovu, ale rozberemo okremo.

Bukva  Vymova  Ukrajynsjkoju
ä      ɛ       e
ö      ø       e
       œ       é
ü      y       i
       ʏ       y

Zajmavo, ge pravopys pry tsjomu neposljidovnyj: ö → e, ale perevagno ü → ^ju.

§ 132. Букви та буквосполучення ö, ø, eu, ое

Голосні, яким на письмі відповідають букви й буквосполучення ö, ø, ое, eu, у німецькій, данській, іспанській, норвезькій, турецькій, французькій, шведській та деяких інших мовах, і фонетично подібні до них голосні передаємо українською буквою е: Ге́те, Бʼєрнсон, Ке́льн, Пасте́р, Рентге́н, Ма́льме, Вільне́в, Е́нчепінг, а після звука [j] буквою є: Рішельє́, Бʼє́рнсон.

Zaznatcu, ge pravopys ne navode tut vynjatkiv, ale xtosj dosji tcasom desj pyce tcerez ^jo.

Zdaje sja, ge bohato e, ale je pryjemni novyny:

• ä ne rozrignjaje sja z prostoju e,
• tam de para — to prosto sposoby, ctcosj je alofonom,
• kursivom poznatceni ohubjeni vidpovidnyky, a otge jakctco taky treba rozrignyty, to mogna poznatcyty okremym znakom.

Jakctco z ö jak e my vidnosno zvykly, to ü jak i kydaje sja v oka, bo zapysujemo perevagno ju za moskovsjkym zvytcajom. Ale jak ukrajynsjkyj zvytcaj? Zapysy takoho mogna znajty, jakraz svojoho tcasa dekotri zberjih.

tulipe       tilipan
Hügo         Hiqo
Müller       Miller
München      Minxen
Nürnberg     Nirnberq

Jak vydno, majemo rignyx tcasiv pryklady. Vid sebe zaznatcu, ge takym samym pravylom sluhujutj movy Baltiky i Balkaniv, kotri teg maly prjami zvjazky z dojtctsjamy.

Dyftonqy, kotri teg postragdaly vid moskovsjkoho vplyva, xotca majemo vgyv jak frojlajn, arbajt itd. Tut jaskravyj pryklad, tcomu ä ctce totognje e.

Njimetsjka   Ukrajynsjka
au           av
äu           ој
ei           aj 
eu           oj
ie           ī

Okremi pryholosni de moskovsjka slabka, ale teg vplynula:

Njimetsjka   Ukrajynsjka
g            q
h            h
ch           x

Ne zabuvajmo, ge tut rozhljadaly osnovni zvuky, tobto bez alofoniv.

¹ Jakctco pohano vydno, ne majete zmohy zbiljcyty, to nad o tam e. Osj okremyj znak v unikodji.

Tcy potrjibna bukva ŭ dlja poznatcennja korotkoho abo neskladovoho vidpovidnoho zvuka? Ne plutaty zi starym kirilytcnym jotom, tobto neskladovoho i.

Korotka vidpovidj: nji.

Dovody

Zazvytcaj navodjatj dva dovoda.

Ne jmutj fekaty. Ale budutj po moskovsjkomu vekaty, cepeljavyty, ohlucuvaty hynci pryholosni, ne afrykuvaty, xekaty itd. Bukva spravdji moge vplyvaty na vymovu, ale tut radce problema ne samoji bukvy, a navtcannje pravyl vymovy i zvytcaj tcy zvytcka buty v pevnomu infoprostorji.

To okremyj zvuk. To je tak, tut pivholosnyj [u̯], ale vin ne samostijnyj, tobto zijavjaje sja lyce todi, de bukva maje pevne pologennje, tobto je alofonom, ctco voloslyve dlja bohatjox hyncyx pryholosnyx. Pak odna bukva je povnym rodytcom — j, kotra pry neskladotvirtcostji staje jak [i̯], ale tut rozrignennj tcomusj ne prosjatj.

Tobto majemo desj taku strukturu:

Bukva  Potcatok  Seredyna  Kinetsj
J      [j]       [ʲ]       [i̯]
       jot       lja       naj, j
V      [ʋ]       [ʷ]       [u̯]
       vin       kva       piv, v

Tcomu desj, bo tut duge hrubo: mjakistj i ohubjenistj je lyce pislja pevnyx zvukiv, pak ohubjenistj ne obovjazkova. Tomu potcatok moge sja zsunuty dalji. A kinetsj, jak mogna pobatcyty za prykladamy, hode sja i jak odyn v skladji.

No i nakinetsj, to dodatkova zajva bukva dlja pysjma, drukovanym i rutcnym, i abetky, kotra ctce lamaty jme slovotvirnu i zvukovu strukturu: ljubou̯, ale ljubovy, do raj i raja my davno zvykly.

Dekotri tupo navodjatj ljasjku ł, kotra maje taku g vymovu, ale tut sutjova rignytsja — vymova ne zakrjipjena za pologennjem, tobto vona moge buty vsjudy, a ne lyce jak neskladotvirna, vidome misto Łódź tomu pryklad. No i tsju bukvu dosji mogutj vymovjaty jak [ɫ], ctco takog vidomyj jak temna l.

Najavnistj bukvy ě na mistsji ѣ i to maty jme biljce zmysla, bo tcerha z e — pětc, [na] petcě — i varijatyvnistj vymovy.

Pro vgytok i unyky, a takog jakoho braty.

Bery

Vi vgytku jyx dekiljka:

ʼ U+02BC MODIFIER LETTER APOSTROPHE
' U+0027 APOSTROPHE
’ U+2019 RIGHT SINGLE QUOTATION MARK
‘ U+2018 LEFT SINGLE QUOTATION MARK
` U+0060 GRAVE ACCENT

Vporjadkovano za jakistju. Potcnu z najhircoho:

• qrevys: lehko znajty na nabirnytsji i typu teg ryska. Odnak vin ne maje nide pryrodnjoho vgyvu, lyce v pevnyx movax proqram abo jak dodatkovyj znak do bukvy,
• ljiva odynarna lapka: ni zmyslom, ni vyhljadom, ale take mogna pobatcyty,
• prava: teg bez zmysla, ale bere vyhljadom, tomu tcasto je apostrofom,
• prosto apostrof: maje zmysla, je tupo perpendikuljarnym do dolu i prjamym, tomu tcasto zvutj proqramnym i ne bere vyhljadom, tcerez ctco joho proqramy tcasto zaminjujutj na poperednjoho znaka,
• modifikovanyj: bere vsji vymohy, ale ne vgyvanyj; a darma, bo maje perevahu — ne rozryvaje sja, a otge mogna vykorystaty np i v hecteqax, pryklad: #з'їсти proty #зʼїсти. Take pratsjuje ne lyce tut, a i v bohatjox sots. meregax. Davno ne gytkuvav Quqlivsjkymy nabirnytsjamy na Androjidji, ale jakctco treba joho nadrukuvaty, to treba prytysnuty na klavicu prjamoho apostrofa v ukrajynsjkij rozkladtsji.

Vgyvaj i unykaj

Jakctco prybraty jotovani, to vin zdaje sja nepotrjibnym, ale joho treba vykorystovuvaty za zvytcnym pryntsipom — skorotkoju, naukovo to: afereza, sinkopa i apokopa. Pryklady vidpovidno: dʼodnoho vid do odnoho, sjoʼdnja vid sjohodnja, moʼ vid moge itd.

A unykaty prosto. Ne pysaty pislja hubnyx — pbmnfv — i «zadnjyx» — kqxh, kotri vidomi, ge tcerhujutj sja. Zhadani zvuky v zrazkovomu zmyslji ne buvajutj mjakymy, tomu prosto: mjaso, Lukjanivka itd. A takog dodavaty i na stykax do pryrostkiv tcy j v spoluku io, jakctco defis ne do smaku: zijim, milijon, serijozno itd. Na hyncyx stykax vge varto dodavaty defis, kotri odnakovo majutj pryrodnjoho vyhljada: super-jiga.

Jak znajete, kyrylytsja mala biljce bukv, anjig zaraz. Sprobujmo povernuty dekotri bukvy i pohljanemo de mogna buly b jyx vykorystaty.

Igytsja otcevydno poxode vid heladzjkoho ypsylona, tobto υ, tomu ѵ do [y] i podibnyx zvukiv: njimetsjke München staje Мѵнхен, a prantsjuzjke capuchon — капѵшон. Tcerez moskovsjkyj vplyv perevagno tcytajemo jak [ʲu], xotca za vymovoju blyzce do [i]. Vlasne tomu isnujutj zapysy Minxen, kapicon i misto Simferopolj, ctco vid Συμφερούπολις. Ale te misto radgu nazyvaty Akmesdgit abo, jakctco perekladaty zi zjmistom, Zaxidna molytivnja.

Z tetoju vse tak samo: ѳ vid θ i dlja [θ] abo [tʰ]: heladzjke Αθήνα staje Аѳіна, a hansjke ㅌ — prosto ѳ. Zazvytcaj ustalene jak [t], xotca moskovsjkyj vplyv nadav [f]. Sumno, ale kirilytsja uspadkuvala η jak и, tomu podibnoho mistsja dlja manervu ne bude, bo zapysujemo perevagno jak i, xotca parnistj и ta е dajutj sobi radu krasce.

A ҁ, vona g koppa, vid staroji ϙ zi zvukom [q], ctco je pocyrenoju posered tirsjkyx i semitsjkyx narodiv. Tog zhadene kyrymsjke Aqmescit staje Аҁмесџіт. Koly ctco, ϟ — to novyj vyhljad heladzjkoji koppy.

Sutcasne moskovsjke ы, ctco dlja [ɨ], zamjinyty na bukvu na imja yn — ꙟ. A ъ vzjaty z sutcasnoji bolqarsjkoji, tobto do [ə]: znajome slovo twitter bude jak твитър. Tverdyj znak nepotrjibnyj, bo jotovani vykynuly.

Stari nosovi ne potribni, bo vony lyce do o ta e, krasce dodavaty tyljdu: ljasjke węże — ве̃же. Te same z ѱ i ѯ, bo majutj dvox okremyx zvukiv.

Kirilytcna yn moge ne vidobragaty sja, bo cryft Josevka poky ne maje pidtrymky. Tomu dodav lanku na Viku. Jak bude pitrymka i ne zabudu — onovju cryft i pryberu tsju zauvahu. A helsjka koppa otrymala svojoho.